Қазақстанда ұстау кезіндегі құқықтар: бұрынғы тергеушінің нұсқаулығы

Ұстау — қылмыстық құқық бұзушылық жасады деп күдік келтірілген адамның бас бостандығын бұлтартпау шарасы туралы мәселе шешілгенге дейін қысқа мерзімге шектеу. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процестік кодексі бойынша жалпы ереже: ұстау 48 сағаттан аспауы тиіс, заңда тікелей көзделген ерекше жағдайларда — 72 сағатқа дейін. Осы уақыт ішінде тергеуші не күдік таңып, бұлтартпау шарасы туралы өтінішхатпен шығуы, не ұсталған адамды босатуы керек.

Мұны тергеуші болып өзім ұстауларды рәсімдеген адам ретінде айтамын: көптеген қылмыстық істердің тағдыры алғашқы сағаттарда шешіледі. Кейін түзету мүмкін емес қателіктер дәл сол кезде жасалады.

Ұсталған адамның қандай құқықтары бар

Нақты ұсталған сәттен бастап сіздің құқығыңыз:

• Қорғаушыға — адвокат «қағаздар рәсімделгеннен кейін» емес, ұсталған сәттен бастап жіберіледі.
• Үнсіз қалуға — ҚР Конституциясының 77-бабы өзіңізге, жұбайыңызға және жақын туыстарыңызға қарсы айғақ бермеуге мүмкіндік береді. Айғақ беруден бас тарту сізге қарсы пайдаланылмайды.
• Туыстарға хабарлауға — ұстау және орналасқан жер туралы отбасы мүшелеріне хабарлануы тиіс.
• Неден күдіктелетініңізді білуге — ұстаудың негізін түсіндіруге міндетті.
• Аудармашыға — сот ісін жүргізу тілін білмесеңіз.
• Медициналық көмекке — қажет болғанда, денсаулық жағдайын тіркей отырып.

Алғашқы сағаттағы бес әрекет

1. Сабыр сақтаңыз. Қарсылық пен жанжал жағдайды нашарлатады және жеке айыптауға айналуы мүмкін.
2. Қызметкерлердің деректерін есте сақтаңыз — лауазымы, тегі, жетон нөмірі. Қызметтік куәлігін көрсетуді талап етіңіз.
3. Туыстарға қоңырау шалуды талап етіңіз — бұл жақсылық емес, сіздің құқығыңыз.
4. Адвокат талап етіңіз — тергеуші кеңес берген «кезекшіні» емес, өз адвокатыңызды немесе туыстарыңыз тапқан адвокатты.
5. Адвокатсыз ештеңеге қол қоймаңыз. Жауап алу хаттамасына да, «болмашы қағаздарға» да. «Қол қойыңыз да, үйге қайтасыз» деген сөз — жүйедегі ең ескі әдіс.

Неге адвокатсыз айғақ беруге болмайды

Алғашқы жауап алу хаттамасы — болашақ айыптаудың іргетасы. Стресс жағдайында, тұжырымдардың заңдық салдарын түсінбей берілген айғақтар кейін істің негізіне жатады — сот сіздің кейінгі нақтылауларыңызды емес, дәл соларды оқиды. Қорғаушымен кеңескенге дейін үнсіз қалу құқығы — «кінәнің белгісі» емес, соттар байыппен қабылдайтын қалыпты процестік позиция.

Адвокатқа қашан қоңырау шалу керек

Дереу — ұстау, тінту, полицияға «жай әңгімелесуге» шақыру кезінде. Куәгер мәртебесінсіз немесе белгісіз мәртебедегі «әңгіме» — адам өз жағдайын түсінгенге дейін айғақ алудың жиі қолданылатын тәсілі. Тергеу органына барар алдында адвокатқа бір қоңырау шалу салдарын айлар бойы түзетуден әрқашан арзан.